Jostedalen har ikkje berre vore prestegjeldet/kommunen i Sogn med færrast folk og gardar, men òg prestegjeldet med dei minste gardane. Figurane ovanfor er laga på grunnlag av ein tabell oppsett av Andreas Holmsen i 1937 og viser storleiken på gardane kring 1650 målt etter skyldtala i matrikkelen (omrekna til laupar smør). Her ser me tre ting:

1. Borgund hadde ein (matrikkel)gard mindre, men større gardar, så samla var verdien av gardane i Jostedalen lågare enn i noka anna bygd.
2. Jostedalen hadde saman med Oppheim sokn (no under Voss) dei minste gardane med eit skyldtal på 0,96 laupar smør i snitt per gard. Snittet for Sogndal, Luster og Lærdal var over dobbbelt så høgt, og snittet for heile Indre Sogn var mest dobbelt så høgt (1,8).
3. Ingen gardar i Jostedalen hadde ei skyld over 2 laupar smør. I Sogndal, Lærdal, Luster og Hafslo hadde derimot kring halvparten av gardane ei skyld på meir enn 2 laupar.

Den største garden i Jostedalen etter 1647-matrikkelen var Kjeppe (Kreken) med ei skyld på 1,75 laupar. Det vil seie at meir enn halvparten av gardane i Luster var større enn den største garden i Jostedalen, og den største garden i Jostedalen var mindre enn snittet for heile Indre Sogn.

Rapportane frå folketeljinga 1920
Rapportane frå folketeljinga 1930
Rapportane frå folketeljinga 1946
Rapportane frå folketeljinga 1950
Rapportane frå folketeljinga 1960
Rapportane frå folketeljinga 1970
Rapportane frå folketeljinga 1980
Rapportane frå folketeljinga 1990
Nettsida om folketeljinga 2001

1. Kverni. Luker for å sikre vassøring til kverni vart gjort ferdige i juni 2011. Men sjølv med solide luker vart det skade på den fremste under storflaum i Nigardselvi i juli. Derfor lyt me setje opp ei ekstra luke i sjølve inntaket. Dette må gjerast så snart telen er or jordi og før elvi vert for stor og hindrar arbeidet.

Sjølve feste for kvernkallen og løfte innstilling, ned ved hjulet, må skiftast ut. Til dette arbeid fekk me 2000,- kr. i støtte frå Kommunen i 2011. Me nådde ikkje å få ferdig arbeidet, men fekk overført midlane til i år.

2. Berget. Den store dørhella til stabburet er sklidd ned og må løftast på plass og sikrast. Til dette arbeid lyt me leige traktor / gravemaskin.

Under stormen 1. juledag i fjor vart det noko skade på bordkledning og glasruter på stova i Berget. Skadane må utbetrast så snart det er mogleg å komme opp med reiskap.

3. Skulehuset. Småkratt veks på taket og røtene kan gå ned og gjere skade. Denne vegetasjon må derfor reinskas vekk her i vår. Det kan også vise seg nødvendig med måling.

4. Stadnamnprosjektet. Avslutte arbeidet med registrering av stadnamn under 800 meter og gjere ferdig «fjellkarti»

5. Vegsoge om Jostedalen. Per Birger Lomheim har samla opp må materiale i 2011 og det vart fotografert og registrert detaljer om bruer opp over dalen. Det vert arbeidt vidare med materialet i år.

6. Tilskiping i Berget / Nigardsgrandane. I fyrste halvdel av juni vil me, i lag med Helselagt o.a. lage ei tilskiping med god lokal mat, musikk og andre kultur innslag – noko for alle aldersklassar.

7. Anna aktivitet. Utover dei planlagde aktivitetar dukkar det alltid opp arbeid / tilskipingar som Laget må ta del i.

Avskrift

Nr. 18 Nedre Mildver (…) Aftaget:
Denne gaard ligger under Sneebreen eller Jisfieldet, som er u-foranderl: alle aaringer, udj henseende till dend Ruin, som dend Skade gaarden derved tilføyes, Eftersom samme Jisfield aarl: forøges frem Voxer og fremskyder sig alt dybere og dybere ofver gaardens tilliggende marcher, og kand formedelst kulden udaf samme Jisfield, ingen sæd voxe, huorfore dend aftoeges — 12 mark

Kjelde

Digitalarkivet: Sogn og Fjordane fylke, Ytre og Indre Sogn, Matrikkel (RA/EA-4070/N/Nb/Nbf/L0143), Eksaminasjonsprotokoll 1723, side  128-129.

Merknad

Denne kjelda om framrykkinga til breen har vore ukjent, og tidlegare framstillingar har rekna tingsvitnet frå 1735 som det fyrste vitnemålet om framrykkinga til Nigardsbreen. ‘Nedre Mildver’ er Nigard som vart fråflytt i 1738, stroken av matrikkelen i 1742 og fekk tunet øydelagt av breen i 1743.

Presentasjonen frå føredraget om kongeleg naudhjelp til Jostedalen i 1742-43 er lagd ut her.

[Årsmeldinga i pdf med bilete]

Styret og nemnder:
Leiar: Olav Stølen
Kasserar: Aud Fossøy
Sekretær: Oddmund L. Hoel
St-yremedlem: Lars Neset
Styremedlem: Einar Blikra
Varamedlemer: Liv Espe og Harald Haugen

Valnemnd: Kristen Ormberg og Åne Elgersma
Revisor: Gunnar Ruud
Tilsyn med Berget: Liv Espe, Lars Neset og Harald Haugen
Tilsyn med Kvernhuset: Alfred Tuften
Tilsyn med Skulehuset: Åne Elgersma
Boknemnd: Sigbjørg Sperle og Peder Kjervik.

Om kvern, kvernrenne og bygningar
Me brukte mykje tid og krefter på å byggje kraftige luker i kvernveiti. Desse vart ferdige i juni, og me var godt fornøgde. Men alt i juli, med flaum i elvi, rauk hovudluka att. Ei ekstra luke ved inntaket må derfor byggjast i 2012.

Utover tilsyn og opprydding har det ikkje vore mykje arbeid på Husi i Berget og Skulehuset. Det gjekk bra under stormen 1. juledag i fjor, og som det ser ut til no, vart det berre moderat skade på glas og kledning på stova i Berget.

Markeringa av Nansen – Amundsen-året
Tilskipinga på Samfunnshuset den 25. september samla mykje folk. Sigrid Henjum, nyss heimattkomen frå tur over Grønland, hadde eit flott foredrag. Ho samanlikna mellom anna utstyr, proviant og klede med Nansen sin ekspedisjon i 1888. Både mat, kulturelle og faglege innslag var vellukka, og Ditlef Forsberg, sjøkaptein, brukte sekstanten og fekk oss godt til «Polen» og heimatt!

Stadnamnprosjektet
Arbeidet har gått greitt og registrering av stadnamn under 800 meter er nesten ferdig og avlevert til Fylkesarkivet. Me er også så smått komne i gang med fjellkarti – stadnamn, over 800 meter.

Arkeologiprosjektet
Arkeologane har gått gjennom resten av jordprøvene som vart tekne. 12 av desse er i ein slik stand at dei kan verte analysert – 10 frå Espe og 2 frå Åsen. Dette er kolprøver som vil kunne gje datering av det eldste dyrkingslaget. Det står att noko papirarbeid før prøvene kan sendast til laboratoriet for datering, og det vil skje i mars. Resultata frå prøvene vil gje eit breiare grunnlag for å datere den eldste faste busetnaden i bygdi.

Stønad
Laget har fått støtte frå Luster Sparebank (12.000,- Kr.) og frå Luster Kommune (6.800,- Kr.)

Medlemmer
Det er god oppslutning til Laget, 41 medlemmer. Kontingenten vart også i 2011 halden på 100 kr.

Tap av bunadsskatten
Utstillinga av bunadsskatten gjekk diverre tapt i brannen på Breheimsenteret den 28. juli. Kleda er heldigvis fotograferte og registrerte av Norsk institutt for bunad og folkedrakt ved Valdresmusea. Kvinnedrakter og barnetøy frå 1920-åra, eigar Vidar Tuften, gjekk ogso med i brannen.

Andre saker

Forsikringar. Laget har vurdert om det skulle ha forsikring på alle hus då det er ei stor utgift for eit lite lag. For offentleg støtte til vedlikehald av bygningar er det også krav om forsikring. Derfor er det til alle bygningar og kvernrenne teikna forsikring i IF.

Vegsoge. Per Birger Lomheim og leiar har arbeidt på soga, og brukte m.a. ein heil dag på synfaring / fotografering av vegmurar, bruer og brukar opp over dalen.

Lokalhistorisk Årbok for Luster. Bok nr. 6 kom i 2011. JH har støtta arbeidet og var med på lanseringi på Walaker Hotel i Solvorn den 6. november.

Kulturhistorisk registrering i Berget. Den 9. juni hadde me vitjing frå Riksantikvaren, Landbruksdepartementet o.a. Dei tykte svært godt om Berget.

Møte i Styret. Utover årsmøte har me halde fem styremøte.

Årsmøtet 3. mars 2011 vart avslutta med at Steinar Bruheim tok oss med på tur, ved hjelp av flotte lysbilete, til høge toppar i framande land.

Eigen nettstad. Jostedal Historielag har eiga heimeside. Oddmund L. Hoel er redaktør og adressa er: http://www.historielaget.jostedal.no.

Avskrift

Velædle og Velærværdige Hr. Provst!

Den paa begge Sider frivillige Separation qvoad mensam et forum[?], hvilken sub certis cirium stanus er indgaaed mellem Hr. Mathias Foss og Hans kone, maa man tillade, for ikke at giøre ondt verre, men e dudbus[?] malis eligere minus: Mand har i det øvrige Exempler paa, at med saadan Separation bliver conniveret: Mand kand disuden giøre sig Haab, at ved saadan Separation vil Gemytterne asponeris at forlange Selv igien den EgteManden tilhørende sammenboelse, hvilket ey var at tvile paa, om den paabankende Naade maatte givis Rum. – Hvad Mad^me Fosses Alter Gang angaar, tilladis hende nu at communicere paa den Sted, hun opholder sig, naar ellers Stedets Sogne Præst efter foregaaende alvorlige semmelige Formaninger finder denne arme Synderinde i den Stand, at Han med Frimodighed kand betiene hende, for alle Ting at han seer til saavidt en Siele-Sørger er tilladt at inqvirere hos en Confitent, at ikke noget bittert Had til Manden ligger i hendis hierte (Jeg taler kun om savidt mand kand spore, resten overladis hiertets store Randsagere) saa og at Prosten det beste han kand, seer til at forekomme, at hun ikke som en blind Siel skal giøre Sacramentets brug til et blot opus operatum, og derved heller forhærdis i uanvendt sind end forbedres. Jeg tviler ey paa at jo Deres Velærværdighed selv end mere indskærper dette betydelige for vedkommende, naar denne min Tilladelse communiceris. Saaledes maa Vi ligesom med samlet Magt see at redde een Siel fra Døden, og saa skiele dyedernis Mangfoldighed. –

Jeg forbliver nest beste Ønske

Deris Velædle Velærværdigheds
tienstberedvilligste Tiener

Fridrich Arentz

Bergens bispe-Gaard
d 3die Maji 1763

til Provsten Hr. J: Daae

Kjelde

Statsarkivet i Bergen, Sogn prosti, Pakkar, Journalsaker nr. 2, 1712-1787.

Saker

1. Vanlege årsmøtesaker

2. «Kongeleg naudhjelp til Jostedalen. Brevekst og krise i 1740-åra”, ved Oddmund L. Hoel

3. Servering

Om temaet
I 1740-åra gjekk breane fram og gjorde store øydeleggingar i Mjølver og på Bergset. I 1741 var det flaum og fjellskred som gjorde store øydeleggingar i Åsen, Elvekrok og på Ormberg. På toppen av det heile vart store delar av Noreg råka av uår, misvekst og hungersnaud fleire år på rad tidleg på 1740-talet. Styresmaktene sette i gang hjelpetiltak for allmugen i alle landsdelar, og på Vestlandet (Bergens stift) vart dei klart største ressursane sette inn på å hjelpe den naudlidande allmugen, presten og klokkaren i Jostedalen.

Føredraget tek føre seg korleis det vart utforma ein krisepolitikk i brytninga  mellom lokalsamfunnet og regionale og sentrale styresmakter. Kjeldetilfanget om hendingane er rikt, og ei rekkje tidlegare ukjende opplysningar og kjelder om aksjonen vert presenterte. I dei sentrale rollene er stiftsamtmann Jonas Lym, futen Ananias Harberg, sokneprest Matthias Foss, lensmann Tøger Snøtun og sjølvmedvitne jostedalsbønder som kanskje ikkje var så naudlidande som dei gav seg ut for å vere.

Litt av kjeldetilfanget er tidlegare presentert under Naudhjelp til Jostedalen i 1743

Gå til sida

Saka 1745-46

Den fyrste prosterettssaka byrja med at ein flokk jostedøler framførte eit munnleg klagemål på sokneprest Matthias Foss for biskop Oluf Bornemann under visitasen i Dale 28. juli 1745. Bornemann gav prosten ordre om å finne ut kva som hadde skjedd, og det vart fyrst halde eit prosteforhøyr på Myklemyr 10. september. Jostedølene hadde her fått prokurator A. Rein til å framføre klagemåla sine. Det vart halde eit nytt prosteforhøyr på Røneid 14. oktober der Foss fekk svare på klagemåla, og i februar 1746 melde prosten at det vart beramma prosterett 19. april 1746. Partane hadde tidlegare avvist at det var grunnlag for forlik, men då prosteretten vart sett på Røneid 19. april, kom det til eit slags forlik likevel.

I løpet av rettsprosessen vart det rulla opp ei lang rekkje saker. Jostedølene klaga på at fleire personar var nekta sakrament, dei meinte Foss hadde forklart ei forordning om skattebetaling feil, dei meinte Foss hadde daska til ein konfirmant og overfalle Finn Johanson, og at han hadde stole ein sau og eit lam frå Marta Larsdotter.

Foss gjekk til motåtak og svara avvisande på klagemål, og skulda dessutan jostedølene for å skape uro ved kyrkja, skulda soldatane i bygda for ikkje å gå i kyrkja, skulda jostedølene for vantande betaling til skulekassa, for usømeleg festing og for å ha nekta Foss dei skysshestane han hadde krav på i samband med bispevisitasen 1745.

Det heile enda med at jostedølene trekte alle klagemåla mot Foss, la seg flate og bad ” om forladelse”. Foss på si side lova å ”tilgiiver alle og eenhver”. Retten (prost Anders Daae og sokneprest i Hafslo, Christopher Munthe) hadde etter dette ein lett jobb. Dei formana allmugen om å ”omgaaes med deris velærværdige Sognepræst i ald ærbødighed og Kierlighed”. Foss måtte på si side handsame allmugen med ”Kierlighed og Sagtmodighed”, og han fekk tydeleg ordre om at ingen måtte nektast sakrament utan at det var godkjent av prosten.

Saka 1753

Hausten 1753 var rollene bytte om. Då var det sokneprest Matthias Foss som stemnde tre jostedøler og allmugen kollektivt for prosteretten, som vart halden på Flattum 4.-5. oktober 1753. Det enda kort fortalt med at to av dei tre og allmugen kollektivt vart domfelte i domsslutninga som fall på Flattum 16. november 1753. Peder Tøgerson La vart dømd for å ha omtala sokneprest Foss i ærekrenkjande vendingar under eit lag på Kruna, noko retten tok som at han ville ”ophidse almuen imod deres SognePræst”. Ole Asbjørnson Myklemyr vart òg dømd for ord mot presten – han hadde kalla Foss ”en tyv og en hund” og skulda han for å ha stole ei merr. Han hadde dessutan nekta drengen Nils å gå i skulen. Når det galdt allmugen, var retten svært kritisk til at allmugen meir eller mindre kollektivt hadde boikotta fleire gudstenester, men kunne ikkje utelukka at det skuldast dårleg ver og føre. Derimot var allmugen dømd for å ha halde born og tenarar borte frå overhøyring og katekisasjon i kyrkja. Peder Tøgerson La og Ole Asbjørnsen Myklemyr vart dømde til å betale bøter og sakskostnader, og allmugen vart òg dømd til å betale bøter.

Saka 1761

Den tredje og siste saka Foss var involvert i, var av ein heilt annan karakter. I justisprotokollen for prostiet har dette nedfelt seg i eit prosteforhøyr på Røneid dagane 29.-31. juli 1761. Saka var her ein ekteskapskonflikt mellom Matthias Foss og kona Marie Dreyer som var så alvorleg at biskop Ole Tidemand hadde funne det naudsynt å setje i gang rettslege steg.

Det vart lagt fram ei rekkje brev frå Matthias og Marie, og det vart ført åtte vitne. Vitna kunne fortelje om krangel og ukvemsord mellom ektefellane, og sentralt stod ein episode der Marie hadde kasta tekoppar etter Matthias og sendt ein heil del porselen i golvet. Nokon valdsbruk mellom ektefellane hadde ingen observert. Men den saka som hadde utløyst den mest omtala krangelen, er interessant nok: Det galdt usemje om ei paktarkontrakt i prestegarden der Marie meinte kontrakten ville føre til hunger og svolt for ho og ungane. Fyrst og fremst er denne saka forteljinga om eit djupt ulukkeleg ekteskap og ein prestefamilie som fekk ein trist lagnad i Jostedalen. Men gjennom vitneførselen får ein òg eit godt innblikk i prestegarden som sosialt system med ei rekkje folk innom dørene, noko som var med på å gjere ein privat ekteskapskonflikt til ei offentleg sak.

Det fall ingen dom i denne saka. Det var eit prosteforhøyr der føremålet var å hente inn opplysningar om saka. Men det førte i neste omgang til noko så uvanleg som ei skilsmisse mellom presten og prestfrua.

Kjelder

Statsarkivet i Bergen, Indre Sogn prosti, justisprotokoll nr. 1, side 98b-117a og 118a-134b.

Jostedal historielag har digitale kopiar av dei aktuelle protokollsidene og ei førebels avskrift av alle tre sakene.

I sakene 1753 og 1761 blir det i protokollen vist til ei rekkje dokument som så langt ikkje er attfunne.