{"id":102,"date":"2007-05-16T06:22:05","date_gmt":"2007-05-16T04:22:05","guid":{"rendered":"http:\/\/www.historielaget.jostedal.no\/?page_id=102"},"modified":"2025-04-19T16:19:52","modified_gmt":"2025-04-19T14:19:52","slug":"kulturlandskapet-i-berget","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/www.historielaget.jostedal.no\/?page_id=102","title":{"rendered":"Kulturlandskapet i Berget"},"content":{"rendered":"

[Fr\u00e5 Leif Hauge og Ingvild Austad: Kulturlandskap og kulturmarkstypar i Luster kommune. Kulturlandskap i Sogn og Fjordane. Bruk og vern. Rapport nr. 5. <\/em>Sogn og Fjordane DH skrifter 1989:8. Side 60-63] [Digital utg\u00e5ve, Nasjonalbiblioteket<\/a>]<\/p>\n

Lokalisering og areal<\/strong><\/p>\n

Berget ligg p\u00e5 F\u00e5berg i Jostedalen som den \u00f8vste garden i grendelaget, kring 500 m.o.h., figur 27. Den er tilgjengeleg gjennom fylkesvegen og den kommunale vegen gjennom Jostedalen. Garden Berget har kring 25 dekar innmark. Omr\u00e5det er dekka av kartbladet 1418 III-Jostedalen i serien M-711 og av \u00f8konomisk kartverk BE-086-5-3.<\/p>\n

Historie<\/strong><\/p>\n

Det er usikkert n\u00e5r Berget vart rydda, men det er truleg ein gamal husmannsplass. Garden er nemnt 1829 d\u00e5 Ole S\u00f8rensen fekk sk\u00f8yte p\u00e5 bruket. Han tok etternamnet Berget og vart sidan kalla Ola i Berget. Bygningane er av uviss alder, \u00e5rstalet 1880 er hogge inn i ein stein i fj\u00f8set. Mest truleg er stovehuset det eldste i tunet og dei fleste andre husa oppf\u00f8rte i slutten av forrige hundre\u00e5ret. To jordkjellerar noko over tunet kan og vere gamle. Her heldt temperaturen seg jamt l\u00e5g gjennom heile \u00e5ret og utgjorde ein ideell lagringsstad lar poteter og mj\u00f8lkeprodukt.<\/p>\n

F\u00f8r fr\u00e5flyttinga ut p\u00e5 1960-talet utgjorde Berget eit intensivt utnytta heilskapleg kulturlandskap med \u00e5krar og sl\u00e5tteenger, figur 28. I lia over l\u00e5g sl\u00e5tteteigar og ulike hagemarkstypar. Elles var utmarka og fjellomr\u00e5da sv\u00e6rt viktige for drifta p\u00e5 denne h\u00f8gdegarden.<\/p>\n

Skildring av omr\u00e5det<\/strong><\/p>\n

I dag st\u00e5r det 5 hus og husgrunnar p\u00e5 Berget, bygde p\u00e5 nesten naken berggrunn. Her er stovehus, kyrafj\u00f8s, l\u00e5ve med stall, geitefj\u00f8s og stabbur. Noko over tunet ligg to jordkjellerar og litt lenger aust eit turkehus. I tunet er det og tufter etter eit fj\u00f8s og ein annan bygning. l tilknyting til innmarka st\u00e5r og ei lita h\u00f8yl\u00f8e. Dei fleste husa er i forfall, spesielt stovehuset og l\u00f8a som har utett tak.<\/p>\n

Stovehuset 1 1\/2 etasje er reist i lafteverk. Huset er kledd med liggjande bordkledning og st\u00e5r p\u00e5 ein massiv gr\u00e5steinsmur utan kjellar. Taket var opprinneleg av torv, men vart p\u00e5 1960-talet skifta ut med b\u00f8lgjeblekk. Stovehuset er inndelt i stove, kammers og gang. L\u00e5ven og stallen er bygd saman av lafta rundt\u00f8mmer. I l\u00f8a er det dels stort mellomrom mellom stokkane for \u00e5 betre utluftinga. Stallen st\u00e5r vinkelrett p\u00e5 den langstrakte l\u00f8a. Begge bygningane hadde opprinneleg torvtak.<\/p>\n

Eit lafta stabbur st\u00e5r p\u00e5 trep\u00e5lar i \u00f8vre del av tunet. Ei solid steintrapp leier opp til d\u00f8ra, men er fr\u00e5skilt stabbursveggen lar \u00e5 hindre at mus skal kome inn. Stabburet har to rom, det eine nytta som kledelager og som soverom for arbeidshjelp. Den andre delen utgjorde eit tradisjonelt matvarelager. Torvtaket er framleis relativt tett slik at stabburet framleis er i rimeleg god stand.<\/p>\n

B\u00e5de kyrafj\u00f8set og geitefj\u00f8set\/lauvl\u00f8a er borte, berre murane st\u00e5r att. Kyrafj\u00f8set var ein imponerande steinbygning med torvtak. Etter utrasing av gavlen vart denne erstatta med lafta t\u00f8mmer. Karakteristisk i muren er dei to bogeforma d\u00f8ropningane, konstruerte etter brubyggjarprinsippet. Dei tjukke grunnmurane av geitefj\u00f8set st\u00e5r i \u00f8vre del av tunet. Fj\u00f8sen vart nytta fram til at det vart slutt med geitehald i 1948. Opp\u00e5 fj\u00f8sen stod ei lauvl\u00f8e i tre som rasa saman p\u00e5 1950-talet.<\/p>\n

Like utanfor tunet st\u00e5r ei turkestove med t\u00f8mmerveggar og torvtak. Her var tidlegare ein muromn utan pipe eller \u00e5re til \u00e5 leie r\u00f8yken bort. Bruken som turkestove tok slutt i 1945 og huset er sidan nytta som lager. Eit stykke nedanfor garden ligg ei lita h\u00f8yl\u00f8e reist av ujamne bj\u00f8rkestokkar. I hellinga over tunet ligg to jordkjellerar murte opp av stein, dekka med store heller og eit torvlag. Jordkjellarane var i bruk som lagringsstad for poteter heilt fram til at garden vart fr\u00e5flytta.<\/p>\n

I tilknyting til innmarka finst ulike tekniske anlegg. Ein oppmurt veg f\u00f8rer inn i tunet. Vegen har rasa ut nokre stadar og er delvis overgrodd av gras og urter. Eit spesielt anlegg er den ringforma steingarden med ein diameter p\u00e5 kring 20 m som innhegnar ein liten kalle ved innmarka. Omr\u00e5det kalla \u201cpateris-kve-muren\u201d vart brukt til turkestad tar poteris tr\u00e5 dei kringliggjande \u00e5kerlappane. Her fekk ikkje beista tak i potetriset som etter turking vart lagra i l\u00f8a og nytta til for.<\/p>\n

Fleire rydningsr\u00f8yser ligg i tilknyting til inn- og utmarka. Ein markert steingard f\u00f8rer langs s\u00f8r- og austsida av gardstunet. Den er framleis i god stand trass i noko utrasing. Steingarden gjekk tidlegare samanhengjande kring innmarka. Etter at elektrisk gjerde kom i bruk her, vart nok steinar tekne fr\u00e5 garden og nytta til andre f\u00f8rem\u00e5l. I innmarka er det og restar etter veiter, nytta b\u00e5de til kunstig vatning og til drenering av overflatevatn. Fr\u00e5 ein liten bekk like s\u00f8r-aust for tunet g\u00e5r forgreiningar mot innmarka, vatnet vart delvis leia i trerenner (slok).<\/p>\n

Ulike engsamfunn dominerer no p\u00e5 den tidlegare innmarka. Feltsjiktet er frodig og artsrikt med mange artar knytte til den tidlegare sl\u00e5tteengfloraen. Vanlege artar er s\u00f8lvbunke Deschampsia cespitosa, gulaks Anthoxanthum odoratum, engkvein Agrostis capillaris, skogstorkenebb Geranium sylvaticum, hundekjeks Anthriscus sylvestris, firkantperikum Hyperiqum maculatum, engsyre Rumex acetosa og tepperot Potentilla erecta. Kring husa, og spesielt ved kyrafj\u00f8sen, dominerer dei nitrofile urtene bringeb\u00e6r Rubus idaeus og nesle Urtica dioica.<\/p>\n

Framleis er det \u00e5kerland p\u00e5 Berget. Ein liten potet\u00e5ker ligg i hellinga under tunet. Utmarka har grodd til med sm\u00e5kratt og skog som etterkvart skjuler dei mange sl\u00e5tteteigane og hagemarksareala. Framleis tinst einskilde restar etter dei mange styvingstrea her, hovudsakleg av vanleg bj\u00f8rk Betula pubescens. Ogs\u00e5 fleire andre lauvtreslag vart hausta, b\u00e5de osp Populus tremula, hegg Prunus padus, selje Salix caprea og rogn Sorbus aucuparia vart lauva. Ein gamal seljestuv med omfangsrikt sekund\u00e6rt greinverk st\u00e5r noko under tunet. Gamle stuvar er elles hogne og nytta til ved.<\/p>\n

Skj\u00f8tsel<\/strong><\/p>\n

Den rike og varierte bygningsmassen p\u00e5 Berget er i forfall. Dei einskilde husa m\u00e5 p\u00e5kostast omfattande utbetringar om dei skal f\u00f8rast attende i original og brukbar stand. Enklare fasade- og takrestaurering kan og vere aktuelt. Dei ulike tekniske anlegga ved tunet m\u00e5 og fristillast og utbetrast, spesielt ved oppmuring av utrasa steinopplegg. Innmarka m\u00e5 sl\u00e5ast for \u00e5 oppretthalde ein urterik flora og hindre attgroing. Hagemarka ovanfor tunet m\u00e5 opnast og nokre sl\u00e5tteteigar restaurerast for \u00e5 vise strukturen i det gamle landskapet.<\/p>\n

Verdivurdering<\/strong><\/p>\n

Berget utgjer eit heilskapleg og typisk kulturlandskap for Jostedalen. Innslaga av element er framleis varierte og forfallet ikkje altfor omfattande. Bruket er eit godt d\u00f8me p\u00e5 strukturen til ein h\u00f8gdegard der utmarks- og st\u00f8lsdrifta var sv\u00e6rt viktig.<\/p>\n

Berget i restaurert stand vil vere viktig b\u00e5de i reiselivs- og jordbrukssamanheng. Det kan utgjere eit bygdemuseum, gjerne som eit levande \u00f8komuseum med aktiv drift i sommarhalv\u00e5ret. Plassen vil d\u00e5 utgjere ein viktig referanse for det gamle jordbrukslandskapet.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

[Fr\u00e5 Leif Hauge og Ingvild Austad: Kulturlandskap og kulturmarkstypar i Luster kommune. Kulturlandskap i Sogn og Fjordane. Bruk og vern. Rapport nr. 5. Sogn og Fjordane DH skrifter 1989:8. Side 60-63] [Digital utg\u00e5ve, Nasjonalbiblioteket] Lokalisering og areal Berget ligg p\u00e5 F\u00e5berg i Jostedalen som den \u00f8vste garden i grendelaget, kring 500 m.o.h., figur 27. Den […]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"parent":101,"menu_order":1,"comment_status":"open","ping_status":"open","template":"","meta":{"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":""},"class_list":["post-102","page","type-page","status-publish","hentry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.historielaget.jostedal.no\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages\/102","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.historielaget.jostedal.no\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.historielaget.jostedal.no\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.historielaget.jostedal.no\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.historielaget.jostedal.no\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=102"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/www.historielaget.jostedal.no\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages\/102\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":3999,"href":"https:\/\/www.historielaget.jostedal.no\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages\/102\/revisions\/3999"}],"up":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.historielaget.jostedal.no\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages\/101"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.historielaget.jostedal.no\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=102"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}