{"id":1713,"date":"2011-05-26T14:40:28","date_gmt":"2011-05-26T12:40:28","guid":{"rendered":"http:\/\/www.historielaget.jostedal.no\/?page_id=1713"},"modified":"2025-04-13T18:12:08","modified_gmt":"2025-04-13T16:12:08","slug":"rekonstruert-manntal-1814-1838-med-kommentarar","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/www.historielaget.jostedal.no\/?page_id=1713","title":{"rendered":"Rekonstruert manntal 1814-1838 med kommentarar"},"content":{"rendered":"

Rekonstruert manntal for Jostedalen 1814-1838<\/a><\/p>\n

Dette er ei komplett liste over josted\u00f8ler som skaffa seg r\u00f8ysterett mellom 1814 og 1838. Manntalet byggjer p\u00e5\u00a0opplysningar om avlagt grunnlovseid i tingb\u00f8kene 1814-1823 <\/a>og manntalsprotokollen 1829-1897<\/a>. Personane er identifiserte etter gards- og \u00e6ttesoga til Lars \u00d8yane (tilv. «L\u00d8 side») der tilleggsopplysningane om leve\u00e5r, matrikulering av bruk og sk\u00f8yte\u00a0er henta fr\u00e5. Det er totalt 59 personar p\u00e5 lista, av dei tre prestar, ein lensmann fr\u00e5 Luster og 55 gardbrukarar.<\/p>\n

Kven kunne f\u00e5 r\u00f8ysterett?
\n<\/strong>Paragraf 50 i Grunnlova slo fast kven som kunne f\u00e5 r\u00f8ysterett ved stortingsval: Ein m\u00e5tte ha fylt 25 \u00e5r og oppfylle minst eitt av tre krav. Dei to som hadde verknad i Jostedalen, var at ein anten m\u00e5tte vere eller ha vore embetsmann (alts\u00e5 presten), eller eige eller bygsle (i minst 5 \u00e5r) matrikulert jord. Dei sj\u00f8lveigande b\u00f8ndene kunne alts\u00e5 f\u00e5 r\u00f8ysterett medan husmenn og tenestfolk fall utanfor. Det var s\u00e5 sj\u00f8lvsagt at berre menn kunne f\u00e5 r\u00f8ysterett at det ikkje stod i lova. Dette ville \u00f2g seie at ein miste r\u00f8ysteretten om ein selde garden, slik mange gjorde mot k\u00e5rytingar.<\/p>\n

R\u00f8ysterettsreglane vart noko utvida i 1880- og 90-\u00e5ra, men stod i hovudsak ved lag til Stortinget vedtok allmenn r\u00f8ysterett for menn i 1898. Allmenn kvinner\u00f8ysterett vart innf\u00f8rt i 1913.<\/p>\n

Eid til Grunnlova og manntal<\/strong>
\nDet var eit viktig skilje mellom \u00e5 vere r\u00f8ysterettskvalifisert<\/em> og \u00e5 vere r\u00f8ystef\u00f8r<\/em>, alts\u00e5 faktisk ha r\u00f8ysterett.<\/p>\n

Paragraf 51 i Grunnlova sa at «Enhver skal, forinden han indf\u00f8res i Mandtallet, offentligen til Thinge sv\u00e6rge Constitutionen Troskab.» Skulle ein bli innf\u00f8rt i manntalet, m\u00e5tte ein fyrst avleggje eid til Grunnlova, og det skulle skje p\u00e5 eitt av dei tre \u00e5rlege tinga, som for Jostedalen sin del alltid vart halde i Dale.<\/p>\n

N\u00e5r ein vurderer kven av dei r\u00f8ysterettskvalifiserte som faktisk skaffa seg r\u00f8ysterett, m\u00e5 ein ta med i vurderinga korleis dette f\u00f8regjekk. Truleg var det slik at alle kvalifiserte som m\u00f8tte p\u00e5 tinget, meir eller mindre kollektivt vart tekne med p\u00e5 \u00e5 sverje grunnlovseid. P\u00e5 hausttinget 25. oktober 1820 vart det til d\u00f8mes spurt om det fanst nokon der som ikkje hadde «aflagt Eed til Constitutionen, og fremstod som ei have aflagt Eed: …». Slik vart det alts\u00e5 etablert ein situasjon som gjorde det til eit avvik \u00e5 ikkje <\/em>avleggje eiden.<\/p>\n

Dessutan m\u00e5 me ta med i vurderinga at det var ei lang, strevsam og tidkrevjande ferd \u00e5 kome seg til bygdetinget sidan det var i Dale. Dermed kan me nok tru at dei som ikkje svor eid, i all hovudsak var dei som av ein eller annan grunn ikkje brukte \u00e5 m\u00f8te p\u00e5 tinget. For ein del av dei eldre (t.d. ein framst\u00e5ande mann i bygda som klokkar Johannes Asbj\u00f8rnson Hus<\/a>, 63 \u00e5r i 1814) var nok dette hovudgrunnen til at me ikkje finn dei att i manntalet.<\/p>\n

Grunnlova slo vidare fast at futen og presten i kvart prestegjeld skulle f\u00f8re eit manntal over dei som hadde r\u00f8ysterett. Fr\u00e5 1897 vart ansvaret for manntalsf\u00f8ringa overf\u00f8rt fr\u00e5 presten til lensmannen.<\/p>\n

Det manntalet som eventuelt vart f\u00f8rt av presten i Jostedalen f\u00f8r\u00a01829, er ikkje attfunne. Men prim\u00e6rkjelda er i alle h\u00f8ve tingb\u00f8kene der grunnlovseiden er protokollert. Sidan den bevarte manntalsprotokollen ikkje vart p\u00e5byrja f\u00f8r i 1829, er opplysningane om dei som fekk r\u00f8ysterett 1814-1829 noko mangelfulle (sj\u00e5 meir under omtala av manntalsprotokollen<\/a>).<\/p>\n

Kor mange\u00a0skaffa seg r\u00f8ysterett?
\n<\/strong>Om ein held saman opplysningane fr\u00e5 tingb\u00f8kene 1814-23 og fr\u00e5 manntalsprotokollen 1824-38, kjem ein raskt fram til talet p\u00e5 kor mange som totalt skaffa seg r\u00f8ysterett ved \u00e5 sverje eid p\u00e5 tinget for Jostedal skipreide:<\/p>\n

\"R\u00f8ystef\u00f8re_1814-38_tilgang\"<\/a><\/p>\n

Dei to fyrste \u00e5ra skaffa alts\u00e5 17 josted\u00f8ler seg r\u00f8ysterett. Til ein viss grad kan tilgangen p\u00e5 r\u00f8ystef\u00f8re forklarast med stortingsvala. Dei tolv som fekk r\u00f8ysterett p\u00e5 tinget 10. september\u00a01814, fekk alt 18. september h\u00f8ve til \u00e5 nytte r\u00f8ysteretten i valet til det omframme Stortinget <\/a>som skulle kome saman 7.\u00a0oktober\u00a0\u00a0(Rasmus Hansson Helleg\u00e5rd <\/a>vart vald).<\/p>\n

Dei fem som skaffa seg r\u00f8ysterett i 1815, m\u00e5tte vente til valet hausten 1817 f\u00f8r det kom eit Stortingsval. Dei tre som skaffa seg r\u00f8ysterett i juni 1823, kunne r\u00f8yste ved valet nokre m\u00e5nader seinare, men f\u00f8r det neste valet (sommar\/haust 1826) kom det ikkje til fleire. Derimot kom det fem nye til hausten 1828 etter at stortinget var oppl\u00f8yst. Dei tre som skaffa seg r\u00f8ysterett i 1829, fekk saman med dei fem i 1828 r\u00f8yste ved valet hausten 1829. S\u00e5 gjekk det tre \u00e5r f\u00f8r det kjem til fleire, fem i mai 1832, og det var nok p\u00e5 grunn av Stortingsvalet p\u00e5 seinsommaren.<\/p>\n

Mest p\u00e5fallande er likevel at heile 16 josted\u00f8ler skaffa seg r\u00f8ysterett i mai 1838. Hovudforklaringa her er utan tvil\u00a0innf\u00f8ringa av det lokale sj\u00f8lvstyret og valet til det nye formannskapet og representantskapet (kommunestyret) i Jostedal kommune, meir enn stortingsvalet same sommaren.<\/p>\n

Raske med \u00e5 skaffe seg r\u00f8ysterett<\/strong>
\nEit anna generelt drag er at dei b\u00f8ndene som skaffa seg r\u00f8ysterett, var raske med \u00e5 gjere det etter at dei vart kvalifiserte.<\/p>\n

Om ein held utanfor dei 12 som fekk r\u00f8ysterett i 1814 og held seg til dei som fekk r\u00f8ysterett 1815-38, finn ein at det i gjennomsnitt gjekk 4,2 \u00e5r fr\u00e5 dei var kvalifiserte til dei fekk r\u00f8ysterett.<\/p>\n

Berre for fire b\u00f8nder gjekk det meir enn 10 \u00e5r (11, 15, 18 og 24). Ni brukte 5-9 \u00e5r og sju brukte 3-4 \u00e5r. Heile 36 av 56 (64 %), medrekna «1814-b\u00f8ndene», brukte alts\u00e5 under tre \u00e5r<\/em> fr\u00e5 dei vart kvalifiserte til dei hadde avlagt eid. Her m\u00e5 ein dessutan ta med momentet ovanfor om at det ikkje var eit lite prosjekt \u00e5 ta seg fram til tinget i Dale for \u00e5 avleggje eiden.<\/p>\n

Dokumentasjonen viser \u00f2g at det berre i nokre f\u00e5 tilfelle var alderen som avgrensa b\u00f8ndene fr\u00e5 \u00e5 bli r\u00f8ysterettskvalifiserte. Dei aller fleste fekk hand om eit gardsbruk som sj\u00f8lveigarar og vart kvalifiserte etter <\/em>at dei var fylt 25 \u00e5r. Berre sju av 55 var sj\u00f8lveigarar f\u00f8r fylte 25 \u00e5r og m\u00e5tte vente til dei var gamle nok.<\/p>\n

Skilnader innan Jostedalen<\/strong>
\nDet geografiske m\u00f8nsteret er \u00f2g interessant. Det var heilt tydeleg meir popul\u00e6rt \u00e5 skaffe seg r\u00f8ysterett i dei fremre enn i dei midtre og heimre delane av bygda. I Mj\u00f8lverdalen krins var det gardbrukarar med r\u00f8ysterett p\u00e5 alle matrikulerte bruk s\u00e5 n\u00e6r som eitt i 1820. P\u00e5 dei matrikulerte bruka i Krundalen skaffa alle b\u00f8ndene seg r\u00f8ysterett alt i 1814-15 s\u00e5 n\u00e6r som bonden p\u00e5 Haugen som kom etter 1829.<\/p>\n

I Krekane med Bakken ordna dei seg med r\u00f8ysterett p\u00e5 fem av sju matrikulerte bruk alt i 1814-15. Vamberg-bonden kom etter i 1823, \u00e5tte \u00e5r etter at han var kvalifisert. Den sjuande bonden skaffa seg aldri r\u00f8ysterett, og det var kyrkjesongaren Johannes Asbj\u00f8rnson Hus <\/a>p\u00e5 Bj\u00f8rk. Men forklaringa var nok som nemnd alderen.<\/p>\n

S\u00e5 vert det f\u00e6rre. P\u00e5 dei sju matrikulerte bruka mellom Bakken og Myklemyr finn me ingen med r\u00f8ysterett f\u00f8r 1818 (bonden p\u00e5 Garen). Den som verkeleg glimrar med fr\u00e5v\u00e6ret her, er Sjur Olson Breum <\/a>p\u00e5 Bruheim. Han var r\u00f8ysterettskvalifisert fram til han sk\u00f8ytte garden over p\u00e5 sonen Guttrom i 1830 og ikkje eldre enn kring 53 \u00e5r i 1814. Han var ein framst\u00e5ande mann i bygda, var forlikskommis\u00e6r og ein av dei som (eigenhendig) skreiv under adressa til kongen i mars 1814<\/a>. Sonen Guttorm skaffa seg derimot r\u00f8ysterett to \u00e5r etter at han fekk sk\u00f8yte p\u00e5 garden i 1830.<\/p>\n

Me m\u00e5 heilt fram til 1838 for \u00e5 finne gardbrukarar med r\u00f8ysterett i Fossen og \u00c5sen. Ein av dei som d\u00e5 kom etter, var 61-\u00e5ringen Ole Erikson \u00c5sen. Han og S\u00f8ren Olson Ormberg (62 i 1838) var dei to eldste josted\u00f8lene som fekk r\u00f8ysterett\u00a01814-1838.<\/p>\n

P\u00e5 Myklemyr var det derimot b\u00f8nder med r\u00f8ysterett alt i 1814 p\u00e5 to av dei tre matrikulerte bruka. P\u00e5 det tredje (\u00d8y) var det ingen r\u00f8ysterettskvalifiserte f\u00f8r Otto Henrikson fylte 25 \u00e5r i 1838, men d\u00e5 skaffa han seg \u00f2g r\u00f8ysterett med det same.<\/p>\n

Kor mange r\u00f8ysterettskvalifiserte?
\n<\/strong>Langt meir omstendeleg er det \u00e5 rekne ut talet p\u00e5 r\u00f8ysterettskvalifiserte. Det finst ingen tilgjengeleg offisiell statistikk med tal p\u00e5 r\u00f8ysterettskvalifiserte i Jostedalen f\u00f8r 1859, s\u00e5 her m\u00e5 ein lage seg personlister p\u00e5 dei aktuelle tidspunkta.<\/p>\n

Eit teljetidspunkt kan vere \u00e5rsskiftet 1814\/15, som var p\u00e5 den tida det var valmannsval til det fyrste ordin\u00e6re Stortinget.\u00a0Ei oppteljing i\u00a0gards- og \u00e6ttesoga gjev det resultatet at det d\u00e5 var\u00a026 r\u00f8ystrettskvalifiserte menn i Jostedalen. Tolv av dei skaffa seg alts\u00e5 r\u00f8ysterett p\u00e5 haustinget 1814.<\/p>\n

F\u00f8r sommartinget i juni 1815 vart to til kvalifiserte utan at nokon miste kvalifikasjonen, s\u00e5 d\u00e5 var det 28 kvalifiserte.<\/p>\n

Av desse 28 hadde alts\u00e5 17 r\u00f8ysterett fr\u00e5 juni 1815. Det stod s\u00e5leis att 11\u00a0kvalifiserte (sj\u00f8lveigande b\u00f8nder) som ikkje ordna seg med r\u00f8ysterett i 1814\/15, men fem\u00a0av dei gjorde det seinare (1818-38).<\/p>\n

Jostedalen hadde i 1814 kring 32 matrikulerte bruk som teoretisk kunne kvalifisere for r\u00f8ysterett. Dette var i all hovudsak dei gamle bruka fr\u00e5 15-\/1600-talet, og det hadde berre kome til kring tre\u00a0matrikulerte bruk fr\u00e5 1700 til 1814. Fr\u00e5 1825 tok matrikuleringa av utskilde bruk til, og etter ein jamn vekst var talet p\u00e5 matrikulerte bruk i Jostedalen dobla kring 1890.<\/p>\n

Kor «udemokratisk» var r\u00f8ysterettsreglane?
\n<\/strong>Jamf\u00f8rt med i dag der alle menn og kvinner over 18 \u00e5r har r\u00f8ysterett, er det fort gjort \u00e5 konstatere at s\u00e6rs f\u00e5 hadde r\u00f8ysterett i 1814. Meir relevant er det likevel \u00e5 samanlikna med ordninga fr\u00e5 1898 som gav allmenn r\u00f8ysterett til menn over 25 \u00e5r. Kor mange fall utanfor i Jostedalen i 1814\u00a0etter 1898-m\u00e5lestokken?<\/p>\n

Det beste me har \u00e5 halde oss til, er folketeljinga fr\u00e5 1801, for her er det mogleg \u00e5 telje kor mange som var over 25 \u00e5r – det kan ein ikkje i folketeljingane fr\u00e5 1815 og 1825.<\/p>\n

I 1801 var det 444 innbyggjarar i Jostedalen, av dei 225 menn, og 96 av mennene hadde fylt 25 \u00e5r. Av desse 96 var det 29 sj\u00f8lveigarar og ein prest, alts\u00e5 30 r\u00f8ysterettskvalifiserte.\u00a0(I 1814 var talet som nemnt falle til 26, dels fordi fleire sj\u00f8lveigarar var under 25 \u00e5r, og dels fordi gardbrukarar end\u00e5 ikkje hadde f\u00e5tt sk\u00f8yte etter eigarskifte.) I 1801 ville alts\u00e5 30 av 96 menn (31 %) ha vore r\u00f8ysterettskvalifiserte.<\/p>\n

Folketalet auka utover 1800-talet, og auken kom s\u00e6rleg i dei gruppene (husmenn, innerstar, dagleigarar, tenestfolk) som ikkje var r\u00f8ysterettskvalifiserte. R\u00f8ysterettsreglane vart dermed\u00a0gradvis meir udemokratiske. Me kan tippe at dei 26 r\u00f8ysterettskvalifiserte i 1814\/15 utgjorde 25-28 % av alle menn over 25 \u00e5r.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Rekonstruert manntal for Jostedalen 1814-1838 Dette er ei komplett liste over josted\u00f8ler som skaffa seg r\u00f8ysterett mellom 1814 og 1838. Manntalet byggjer p\u00e5\u00a0opplysningar om avlagt grunnlovseid i tingb\u00f8kene 1814-1823 og manntalsprotokollen 1829-1897. Personane er identifiserte etter gards- og \u00e6ttesoga til Lars \u00d8yane (tilv. «L\u00d8 side») der tilleggsopplysningane om leve\u00e5r, matrikulering av bruk og sk\u00f8yte\u00a0er henta […]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"parent":1653,"menu_order":4,"comment_status":"open","ping_status":"open","template":"","meta":{"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":""},"class_list":["post-1713","page","type-page","status-publish","hentry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.historielaget.jostedal.no\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages\/1713","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.historielaget.jostedal.no\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.historielaget.jostedal.no\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.historielaget.jostedal.no\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.historielaget.jostedal.no\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=1713"}],"version-history":[{"count":14,"href":"https:\/\/www.historielaget.jostedal.no\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages\/1713\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":3797,"href":"https:\/\/www.historielaget.jostedal.no\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages\/1713\/revisions\/3797"}],"up":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.historielaget.jostedal.no\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages\/1653"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.historielaget.jostedal.no\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=1713"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}