{"id":2179,"date":"2012-02-11T10:01:58","date_gmt":"2012-02-11T08:01:58","guid":{"rendered":"http:\/\/www.historielaget.jostedal.no\/?page_id=2179"},"modified":"2025-04-13T00:21:16","modified_gmt":"2025-04-12T22:21:16","slug":"prosterettssakene-1745-1761","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/www.historielaget.jostedal.no\/?page_id=2179","title":{"rendered":"Prosterettssakene (1745-1761)"},"content":{"rendered":"

\"\"<\/a>Sokneprest Matthias Foss var mellom 1745 og 1761 involvert i tre prosessar i prosteretten. Dette var fyrsteinstans i det eigne geistlege rettssystemet<\/a> som eksisterte fram til 1800-talet. Prosten var administrator og d\u00f8mde saman med to prestar. I prosteretten gjekk det me i dag vil kalle reine personalsaker, alts\u00e5 saker som galdt embetsf\u00f8rsla til prestane, og ei rekkjer typar saker som galdt tilh\u00f8vet mellom allmugepersonar og presten. Dette var saker som ikkje var s\u00e5 alvorlege at dei kom under den ordin\u00e6re strafferetten.<\/p>\n

Prosterettssakene fr\u00e5 Jostedalen 1745-61 er omfattande dokumenterte gjennom rettsreferata i justisprotokollen til Indre Sogn prosti. Dei\u00a0utgjer kring 70 tettskrivne protokollsider og gjev eit unikt innblikk i indre tilh\u00f8ve og konfliktar i jostedalssamfunnet midt p\u00e5 1700-talet. \u00a0Med eitt unntak<\/a> er rettssakene tidlegare berre sporadisk omtala, og d\u00e5 i dei biografiske omtalene av Foss.<\/p>\n

Prosterettssakene gjekk parallelt med fleire saker mellom Foss og allmugefolk<\/a> fr\u00e5 Jostedalen i det ordin\u00e6re rettsapparatet (bygdetinget).<\/p>\n

Saka 1745-46<\/strong><\/p>\n

Den fyrste prosterettssaka byrja med at ein flokk josted\u00f8ler framf\u00f8rte eit munnleg klagem\u00e5l p\u00e5 sokneprest Matthias Foss for biskop Oluf Bornemann under visitasen i Dale 28. juli 1745. Bornemann gav prosten ordre om \u00e5 finne ut kva som hadde skjedd, og det vart fyrst halde eit prosteforh\u00f8yr p\u00e5 Myklemyr 10. september. Josted\u00f8lene hadde her f\u00e5tt prokurator A. Rein til \u00e5 framf\u00f8re klagem\u00e5la sine. Det vart halde eit nytt prosteforh\u00f8yr p\u00e5 R\u00f8neid 14. oktober der Foss fekk svare p\u00e5 klagem\u00e5la, og i februar 1746 melde prosten at det vart beramma prosterett 19. april 1746. Partane hadde tidlegare avvist at det var grunnlag for forlik, men d\u00e5 prosteretten vart sett p\u00e5 R\u00f8neid 19. april, kom det til eit slags forlik likevel.<\/p>\n

I l\u00f8pet av rettsprosessen vart det rulla opp ei lang rekkje saker. Josted\u00f8lene klaga p\u00e5 at fleire personar var nekta sakrament, dei meinte Foss hadde forklart ei forordning om giftarm\u00e5l mellom syskenbarn og tremenningar feil, dei meinte Foss hadde daska til ein konfirmant og overfalle Finn Johanson, og at han hadde stole ein sau og eit lam fr\u00e5 Marta Larsdotter.<\/p>\n

Foss gjekk til mot\u00e5tak og svara avvisande p\u00e5 klagem\u00e5l, og skulda dessutan josted\u00f8lene for \u00e5 skape uro ved kyrkja, skulda soldatane i bygda for ikkje \u00e5 g\u00e5 i kyrkja, skulda josted\u00f8lene for vantande betaling til skulekassa, for us\u00f8meleg festing og for \u00e5 ha nekta Foss dei skysshestane<\/a> han hadde krav p\u00e5 i samband med bispevisitasen 1745.<\/p>\n

Det heile enda med at josted\u00f8lene trekte alle klagem\u00e5la mot Foss, la seg flate og bad \u201dom forladelse\u201d. Foss p\u00e5 si side lova at han \u201dtilgiiver alle og eenhver\u201d. Retten (prost Anders Daae og sokneprest i Hafslo, Christopher Munthe<\/a>) hadde etter dette ein lett jobb. Dei formana allmugen om \u00e5 \u201domgaaes med deris vel\u00e6rv\u00e6rdige Sognepr\u00e6st i ald \u00e6rb\u00f8dighed og Kierlighed\u201d. Foss m\u00e5tte p\u00e5 si side handsame allmugen med \u201dKierlighed og Sagtmodighed\u201d, og han fekk tydeleg ordre om at ingen m\u00e5tte nektast sakrament utan at det var godkjent av prosten.<\/p>\n

Saka 1753<\/strong><\/p>\n

Hausten 1753 var rollene bytte om. D\u00e5 var det sokneprest Matthias Foss som stemnde tre josted\u00f8ler og allmugen kollektivt for prosteretten, som vart halden p\u00e5 Flattum 4.-5. oktober 1753. Det enda med at to av dei tre og allmugen kollektivt vart domfelte i domsslutninga som fall p\u00e5 Flattum 16. november 1753. Peder T\u00f8gerson La vart d\u00f8md for \u00e5 ha omtala sokneprest Foss i \u00e6rekrenkjande vendingar under eit lag p\u00e5 Kruna, noko retten tok som at han ville \u201dophidse almuen imod deres SognePr\u00e6st\u201d. Ole Asbj\u00f8rnson Myklemyr vart \u00f2g d\u00f8md for ord mot presten \u2013 han hadde kalla Foss \u201den tyv og en hund\u201d og skulda han for \u00e5 ha stole ei merr. Han hadde dessutan nekta drengen Nils \u00e5 g\u00e5 i skulen. N\u00e5r det galdt allmugen, var retten sv\u00e6rt kritisk til at allmugen meir eller mindre kollektivt hadde boikotta fleire gudstenester, men kunne ikkje utelukka at det skuldast d\u00e5rleg ver og f\u00f8re. Derimot var allmugen d\u00f8md for \u00e5 ha halde born og tenarar borte fr\u00e5 overh\u00f8yring og katekisasjon i kyrkja. Peder T\u00f8gerson La og Ole Asbj\u00f8rnsen Myklemyr vart d\u00f8mde til \u00e5 betale b\u00f8ter og sakskostnader, og allmugen vart \u00f2g d\u00f8md til \u00e5 betale b\u00f8ter.<\/p>\n

Saka 1761<\/strong><\/p>\n

Den tredje og siste saka Foss var involvert i, var av ein heilt annan karakter. I justisprotokollen for prostiet har dette nedfelt seg i eit prosteforh\u00f8yr p\u00e5 R\u00f8neid dagane 29.-31. juli 1761. Saka var her ein ekteskapskonflikt mellom Matthias Foss og kona Marie Dreyer som var s\u00e5 alvorleg at biskop Ole Tidemand hadde funne det naudsynt \u00e5 setje i gang rettslege steg.<\/p>\n

Det vart lagt fram ei rekkje brev fr\u00e5 Matthias og Marie, og det vart f\u00f8rt \u00e5tte vitne. Vitna kunne fortelje om krangel og ukvemsord mellom ektefellane, og sentralt stod ein episode der Marie hadde kasta tekoppar etter Matthias og sendt ein heil del porselen i golvet. Nokon valdsbruk mellom ektefellane hadde ingen observert. Men den saka som hadde utl\u00f8yst den mest omtala krangelen, er interessant nok: Det galdt usemje om ei paktarkontrakt i prestegarden der Marie meinte kontrakten ville f\u00f8re til hunger og svolt for ho og ungane. Fyrst og fremst er denne saka forteljinga om eit djupt ulukkeleg ekteskap og ein prestefamilie som fekk ein trist lagnad i Jostedalen. Men gjennom vitnef\u00f8rselen f\u00e5r ein \u00f2g eit godt innblikk i prestegarden som sosialt system med ei rekkje folk innom d\u00f8rene, noko som var med p\u00e5 \u00e5 gjere ein privat ekteskapskonflikt til ei offentleg sak.<\/p>\n

Det fall ingen dom i denne saka. Det var eit prosteforh\u00f8yr der f\u00f8rem\u00e5let var \u00e5 hente inn opplysningar om saka. Men det f\u00f8rte i neste omgang til noko s\u00e5 uvanleg som ei skilsmisse mellom presten og prestfrua.<\/p>\n

Kjelder<\/strong><\/p>\n

Statsarkivet i Bergen, Indre Sogn prosti,\u00a0justisprotokoll nr. 1, side 98b-117a og 118a-134b. [Skanna protokoll, Digitalarkivet<\/a>]<\/p>\n

Jostedal historielag har ei f\u00f8rebels avskrift av alle tre sakene.<\/p>\n

I sakene 1753 og 1761 blir det i protokollen vist til ei rekkje dokument som s\u00e5 langt ikkje er attfunne i arkivet til Indre Sogn prosti i Statsarkivet i Bergen.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Sokneprest Matthias Foss var mellom 1745 og 1761 involvert i tre prosessar i prosteretten. Dette var fyrsteinstans i det eigne geistlege rettssystemet som eksisterte fram til 1800-talet. Prosten var administrator og d\u00f8mde saman med to prestar. I prosteretten gjekk det me i dag vil kalle reine personalsaker, alts\u00e5 saker som galdt embetsf\u00f8rsla til prestane, og […]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"parent":2599,"menu_order":5,"comment_status":"open","ping_status":"open","template":"","meta":{"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":""},"class_list":["post-2179","page","type-page","status-publish","hentry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.historielaget.jostedal.no\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages\/2179","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.historielaget.jostedal.no\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.historielaget.jostedal.no\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.historielaget.jostedal.no\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.historielaget.jostedal.no\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=2179"}],"version-history":[{"count":9,"href":"https:\/\/www.historielaget.jostedal.no\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages\/2179\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":3727,"href":"https:\/\/www.historielaget.jostedal.no\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages\/2179\/revisions\/3727"}],"up":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.historielaget.jostedal.no\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages\/2599"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.historielaget.jostedal.no\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=2179"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}